TELUGU (FL) REVISION SSC PUBLIC EXAMS 2026

TELANGANA SSC PUBLIC EXAMINATIONS 2026

SUBJECT: TELUGU FIRST LANGUAGE

MASU RAJENDER, M.A., T.P.T., N.E.T.,

School Assistant in Telugu,

ZPHS RAYAPARTHY, MANDAL NADIKUDA,

DISTRICT HANUMAKONDA, 9010137504.

కవిపరిచయాలు

1. దానశీలము: బమ్మెర పోతన

ప్రాచీన తెలుగు సాహిత్యంలో భక్తి మార్గానికి పట్టాభిషేకం చేసిన కవి బమ్మెర పోతన. 15వ శతాబ్దపు సామాజిక, రాజకీయ పరిస్థితుల నేపథ్యంలో పోతన తన కవిత్వాన్ని కేవలం పరమాత్మకే అంకితం చేస్తానని శపథం చేయడం ఆయన వ్యక్తిత్వంలోని నిబద్ధతను చాటుతుంది.

దానశీలము పాఠ్యభాగ రచయిత బమ్మెర పోతన. ఈయన 15వ శతాబ్దానికి చెందిన మహాకవి. జనగామ జిల్లాలోని బమ్మెర గ్రామం ఈయన జన్మస్థలం. తల్లి లక్కమాంబ, తండ్రి కేసన. పోతన సహజ పండితుడుగా ప్రసిద్ధి చెందాడు. తన కవిత్వాన్ని మానవమాత్రులైన రాజులకు అంకితం చేయనని భీష్మించి, శ్రీరామచంద్రునికే అంకితమిచ్చాడు. శబ్దాలంకారాల సొగసుతో, భక్తిరస ప్రధానంగా సాగే ఈయన శైలి పండిత పామర జనరంజకం. శ్రీమహాభాగవతము, వీరభద్ర విజయం, భోగినీ దండకం, నారాయణ శతకం ఈయన ప్రముఖ రచనలు. పోతన రచనాశైలి మధురభక్తికి నిలువుటద్దం.

'దానశీలము' పాఠ్యభాగం శ్రీమహాభాగవతంలోని అష్టమ స్కంధం నుండి గ్రహించబడింది. ఇది బలి చక్రవర్తి యొక్క దాన గుణాన్ని, గురువు మాటను పక్కన పెట్టి కూడా ఇచ్చిన మాటకు కట్టుబడే తత్వాన్ని ప్రబోధిస్తుంది. పోతన కవిత్వంలో 'ప్రసన్న కథా కలితార్థ యుక్తి' మరియు 'అక్షర రమ్యత' అనే గుణాలు కనిపిస్తాయి. ఆయన శైలి తరువాతి కాలపు కవులకు ఒక ఒరవడిగా నిలిచింది. ముఖ్యంగా గజేంద్ర మోక్షం, ప్రహ్లాద చరిత్ర వంటి ఘట్టాలు తెలుగు వారి గృహాలలో నిత్య పారాయణ గ్రంథాలయ్యాయి.

2. ఎవరి భాష వాళ్లకు వినసొంపు: డా॥ సామల సదాశివ

తెలుగు భాషలోని మాండలిక వైవిధ్యం, పలుకుబడుల ప్రాధాన్యతను చాటిచెప్పిన ఆధునిక రచయిత డా॥ సామల సదాశివ. భాష అనేది కేవలం భావ వినిమయ సాధనం మాత్రమే కాదని, అది ఒక ప్రాంతపు సంస్కృతికి చిహ్నమని ఆయన బలంగా నమ్మారు.

ఎవరి భాష వాళ్లకు వినసొంపు పాఠ్యభాగ రచయిత డాక్టర్ సామల సదాశివ. ఈయన కొమరం భీం ఆసిఫాబాద్ జిల్లాలోని తెనుగుపల్లెలో జన్మించాడు. సంస్కృతం, ఉర్దూ, పార్శీ, హిందీ, మరాఠీ భాషల్లో అపారమైన పాండిత్యం కలిగిన సదాశివ, ఉత్తమ అనువాదకుడిగా పేరుపొందాడు. ఉర్దూ సాహిత్య చరిత్ర, అంజుద్ రుబాయీలు, మలయమారుతాలు, యాది, సంగీత శిఖరాలు వంటివి ఈయన రచనలు. ఈయన 'స్వరలయలు' గ్రంథానికి కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు లభించింది. ముచ్చట్ల రూపంలో, సహజ సుందరమైన శైలితో సాగే ఈయన రచనలు పాఠకులను ఇట్టే ఆకట్టుకుంటాయి.

సదాశివ గారు 'యాది' అనే వ్యాస సంపుటిలో తన జీవితానుభవాలను, భాషా విషయాలను పొందుపరిచారు. ఆయన దృష్టిలో గ్రాంథిక భాష కంటే ప్రజల వాడుక భాష (పలుకుబడుల భాష) ఎంతో శక్తివంతమైనది. వరంగల్లు తెలుగును, ఢిల్లీ ఉర్దూను 'టక్సాలీ' (టంకశాల) భాషలుగా ఆయన అభివర్ణించారు. అంటే అవి స్వచ్ఛమైనవి మరియు ప్రామాణికమైనవి అని అర్థం. ఈ పాఠం ద్వారా విద్యార్థులకు తమ మాతృభాష పట్ల, ప్రాంతీయ యాసల పట్ల గౌరవం పెరుగుతుంది.

3. వీర తెలంగాణ: డా॥ దాశరథి కృష్ణమాచార్య

తెలంగాణ సాయుధ పోరాట కాలంలో తన అక్షరాలను తుపాకి గుళ్ళలా మార్చిన మహాకవి డా॥ దాశరథి కృష్ణమాచార్య. నిజాం నిరంకుశత్వానికి వ్యతిరేకంగా ఆయన వినిపించిన ధిక్కార స్వరం నేటికీ తెలంగాణ ప్రజల గుండెల్లో ప్రతిధ్వనిస్తూనే ఉంటుంది.

వీర తెలంగాణ పాఠ్యభాగ రచయిత డాక్టర్ దాశరథి కృష్ణమాచార్య. ఈయన మహబూబాబాద్ జిల్లాలోని చిన్నగూడూరు గ్రామంలో జన్మించాడు. తెలంగాణ విముక్తి పోరాటంలో అక్షరాన్నే ఆయుధంగా మలచిన ఉద్యమకవి. నిజాం పాలకులకు వ్యతిరేకంగా జైలు గోడల మీద బొగ్గుతో పద్యాలు రాసిన ధీశాలి. అగ్నిధార, రుద్రవీణ, మహాంధ్రోదయం, తిమిరంతో సమరం వంటి ప్రముఖ కవితా సంపుటాలను రచించాడు. ఈయనకు కేంద్ర సాహిత్య అకాడమీ అవార్డు లభించింది. ఆంధ్రప్రదేశ్ రాష్ట్ర చివరి ఆస్థానకవిగా పనిచేశారు. 'నా తెలంగాణ కోటి రతనాల వీణ' అని గర్వంగా చాటిన తెలంగాణ ప్రజల గొంతుక దాశరథి.

'వీర తెలంగాణ' పాఠ్యభాగం దాశరథి గారు రచించిన 'రుద్రవీణ' అనే కవితా సంపుటిలోనిది. తెలంగాణ నేల మీద సాగిన స్వాతంత్ర్య పోరాటాన్ని, ఇక్కడి ప్రజల ధైర్యసాహసాలను ఆయన వీర రస ప్రధానమైన పద్యాలలో వివరించారు. "తెలంగాణలో గడ్డిపోచ కూడా కత్తి పట్టి యుద్ధం చేసింది" అని ఆయన అనడం ఇక్కడి సామాన్యుల పోరాట పటిమకు నిదర్శనం. ఆయన పద్యశైలి గ్రాంథిక ఛందస్సులో ఉన్నప్పటికీ, అందులోని వస్తువు ఆధునిక విప్లవాత్మకమైనది.

4. కొత్తబాట: డా॥ పాకాల యశోదారెడ్డి

తెలంగాణ గ్రామీణ జీవితాన్ని, అక్కడి మార్పులను అత్యంత సహజంగా చిత్రించిన రచయిత్రి డా॥ పాకాల యశోదారెడ్డి. ఆమె తన కథల ద్వారా పాత తరం మరియు కొత్త తరం మధ్య ఉన్న అంతరాలను, క్రమంగా మారుతున్న సామాజిక విలువులను చర్చించారు.

కొత్తబాట పాఠ్యభాగ రచయిత్రి డాక్టర్ పాకాల యశోదారెడ్డి. ఈమె నాగర్ కర్నూల్ జిల్లాలోని బిజినేపల్లి గ్రామంలో జన్మించారు. ఉస్మానియా విశ్వవిద్యాలయంలో తెలుగు ప్రొఫెసర్ గా పనిచేశారు. రాష్ట్ర అధికార భాషా సంఘం తొలి మహిళా అధ్యక్షురాలిగా సేవలందించారు. ఈమె హరివంశాల మీద పరిశోధన చేసి డాక్టరేట్ పొందారు. మావూరి ముచ్చట్లు, ఎచ్చమ్మ కథలు, ధర్మశాల వంటి కథా సంపుటాలను రచించారు. తెలంగాణ భాషా సౌందర్యాన్ని, పల్లె ప్రజల జీవన వైవిధ్యాన్ని తన కథల ద్వారా కళ్లకు కట్టినట్లు చిత్రించడంలో యశోదారెడ్డిది అందెవేసిన చేయి. ఈమె రచనలు సామాజిక చైతన్యానికి ప్రతీకలు.

'కొత్తబాట' పాఠం నేషనల్ బుక్ ట్రస్ట్ ప్రచురించిన 'యశోదారెడ్డి ఉత్తమ కథలు' నుండి తీసుకోబడింది. తెలంగాణ మాండలికంలో సాగే ఈ కథ, ఒక అక్కా తమ్ముళ్ళ ప్రయాణ నేపథ్యంతో సాగుతుంది. గ్రామాల్లో వచ్చిన విద్యా చైతన్యం, అణచివేత నుండి స్వేచ్ఛ వైపు సాగిన ప్రయాణాన్ని రచయిత్రి అత్యంత కళాత్మకంగా వివరించారు. రచ్చబండ, రావిచెట్టు వంటి గ్రామీణ చిహ్నాల ద్వారా సామాజిక మార్పును ప్రతిబింబించడం ఈమె ప్రత్యేకత.

5. నగరగీతం: అలిశెట్టి ప్రభాకర్

నగర జీవితం పైపైన చూడటానికి ఆకర్షణీయంగా కనిపించినప్పటికీ, దాని లోపల ఉన్న శూన్యాన్ని, యాంత్రికతను అలిశెట్టి ప్రభాకర్ తన కవిత్వంలో ఆవిష్కరించారు. ఆయన కవితలు సామాన్యుడి బతుకు చిత్రాలకు నిలువుటద్దాలు.

నగరగీతం పాఠ్యభాగ రచయిత అలిశెట్టి ప్రభాకర్. ఈయన జగిత్యాల జిల్లాలో జన్మించారు. మొదట చిత్రకారుడిగా, ఫోటోగ్రాఫర్ గా జీవితం ప్రారంభించి, తర్వాత కవిత్వం వైపు మళ్లారు. జగిత్యాల, కరీంనగర్, హైదరాబాద్ లలో స్టూడియోలు నడిపారు. ఆంధ్రజ్యోతి దినపత్రికలో ఆరేళ్లపాటు 'సిటీలైఫ్' పేరుతో నగర జీవితంపై ఈయన రాసిన మినీ కవితలు చాలా ప్రసిద్ధి చెందాయి. ఎర్ర పావురాలు, మంటల జెండాలు, రక్తరేఖ, సంక్షోభ గీతం ఈయన ప్రముఖ రచనలు. సామాజిక చైతన్యాన్ని, నగర బతుకులోని వైరుధ్యాలను తన పదునైన వ్యంగ్యంతో, తక్కువ పంక్తులలో చెప్పడం అలిశెట్టి ప్రభాకర్ ప్రత్యేకత.

అలిశెట్టి ప్రభాకర్ 'నగరగీతం'లో నగరాన్ని ఒక 'పద్మవ్యూహం'గా, 'రసాయనశాల'గా వర్ణించారు. నగరంలోని మనుషులు పక్కపక్కనే ఉన్నా ఎవరికి వారే ఏకాకులు అన్న సత్యాన్ని ఆయన ఎత్తిచూపారు. "సిటీ అంటే అన్నీ బ్యూటీ బిల్డింగ్లే కావు" అంటూ అక్కడ దారిద్ర్యం మరియు సౌభాగ్యం సమాంతర రేఖలుగా సాగుతాయని ఆయన చేసిన విశ్లేషణ నేటికీ అక్షర సత్యం.

6. భాగ్యోదయం: కృష్ణస్వామి ముదిరాజ్

హైదరాబాద్ నగర చరిత్రలో సంస్కర్తగా, మేయర్ గా, రచయితగా కృష్ణస్వామి ముదిరాజ్ పాత్ర అనన్య సామాన్యమైనది. ఆయన తన రచనల ద్వారా అణగారిన వర్గాల చైతన్యం కోసం నిరంతరం కృషి చేశారు.

భాగ్యోదయం పాఠ్యభాగ రచయిత కొర్వి కృష్ణస్వామి ముదిరాజ్. ఈయన హైదరాబాద్ మేయర్ గా, స్వాతంత్ర్య సమరయోధుడిగా, రచయితగా బహుముఖ ప్రజ్ఞాశాలి. దళితుల అభ్యున్నతి కోసం భాగ్యరెడ్డి వర్మతో కలిసి పనిచేశారు. 'దక్కన్ స్టార్' ఆంగ్ల వారపత్రికను నడిపారు. హైదరాబాద్ చరిత్రను తెలియజేసే 'పిక్టోరియల్ హైదరాబాద్' ఈయన అద్భుత రచన. ఈయన నగర అభివృద్ధి కోసం 'మాస్టర్ ప్లాన్' రూపొందించారు. సామాజిక మార్పును ఆకాంక్షిస్తూ, అట్టడుగు వర్గాల సంక్షేమం కోసం తన కలం ద్వారా, కార్యశీలత ద్వారా కృషి చేసిన దార్శనికుడు కృష్ణస్వామి ముదిరాజ్.

'భాగ్యోదయం' పాఠం భాగ్యరెడ్డి వర్మ జీవిత విశేషాలను, ఆయన చేసిన సంఘ సంస్కరణలను వివరిస్తుంది. ముదిరాజ్ గారు స్వయంగా భాగ్యరెడ్డి వర్మకు సన్నిహితుడు కావడం వల్ల ఈ రచనలో ప్రామాణికత ఎక్కువగా ఉంటుంది. ఆది హిందూ ఉద్యమం ద్వారా దళితులలో ఆత్మవిశ్వాసాన్ని ఎలా నింపారో ఈ పాఠం ద్వారా విద్యార్థులు తెలుసుకుంటారు.

7. శతక మధురిమ: శతక కవులు

శతక సాహిత్యం తెలుగు భాషకు ఉన్న ఒక గొప్ప ఆస్తి. పాఠ్యభాగంలోని 'శతక మధురిమ' విద్యార్థులలో నైతిక మరియు ఆధ్యాత్మిక విలువలను పెంపొందించడానికి ఉద్దేశించబడింది.

శతక మధురిమ పాఠంలో ఎనిమిది మంది కవుల పద్యాలు ఉన్నాయి. 

సర్వేశ్వర శతక కర్త యథావాక్కుల అన్నమయ్య, 

శ్రీకాళహస్తీశ్వర శతక కర్త ధూర్జటి, 

మల్లభూపాలీయ కర్త ఎలకూచి బాలసరస్వతి, 

దాశరథి శతక కర్త కంచర్ల గోపన్న, 

నరసింహ శతక కర్త కాకుత్థ్సం శేషప్ప కవి. 

విశ్వనాథేశ్వర శతక కర్త గుమ్మన్నగారి లక్ష్మీనరసింహశర్మ, 

లొంకరామేశ్వర శతక కర్త నంబి శ్రీధరరావు, 

వేణుగోపాల శతక కర్త గడిగె భీమకవి ఉన్నారు. 

వీరు సమాజ హితాన్ని కోరుతూ, మానవతా విలువలను పెంపొందించే అద్భుతమైన పద్యాలను అందించారు.

శతకంలోని పద్యాలు 'ముక్తకాలు'. అంటే ఏ పద్యానికి అదే స్వతంత్ర భావాన్ని కలిగి ఉంటుంది. ధూర్జటి తన పద్యంలో రాజుల సేవను నిరసిస్తే, రామదాసు తన పద్యంలో భక్తి పారవశ్యాన్ని చాటారు. శేషప్ప కవి తన రచనలో సామాజిక విమర్శను జోడించారు. ఈ పద్యాల ద్వారా విద్యార్థులు జీవితంలో పాటించవలసిన నీతులను నేర్చుకుంటారు.

8. జీవన భాష్యం: డా॥ సి. నారాయణరెడ్డి

సింగిరెడ్డి నారాయణరెడ్డి గారు తెలుగు సాహిత్యంలో ఒక అరుదైన నక్షత్రం. ఆయన కవిత్వంలో మానవుడే కేంద్ర బిందువు. ప్రాచీన పద్యం నుండి ఆధునిక గజల్ వరకు ఆయన ప్రస్థానం అప్రతిహతంగా సాగింది.

జీవన భాష్యం పాఠ్యభాగ రచయిత డాక్టర్ సి. నారాయణరెడ్డి. ఈయన రాజన్న సిరిసిల్ల జిల్లాలోని హనుమాజీపేటలో జన్మించారు. తెలుగు సాహిత్యంలో జ్ఞానపీఠ పురస్కారం అందుకున్న రెండో కవి. విశ్వంభర, మంటలూ మానవుడూ, నాగార్జున సాగరం, కర్పూర వసంతరాయలు ఈయన ప్రసిద్ధ రచనలు. సినారె 80కి పైగా గ్రంథాలను రచించారు. రాజ్యసభ సభ్యుడిగా, తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం ఉపకులపతిగా సేవలందించారు. వేలాది సినీ గీతాలను రాసిన గొప్ప వాగ్గేయకారుడు. తెలుగులో గజల్ ప్రక్రియకు విశేష ప్రాచుర్యం కల్పించారు. మానవత్వమే పరమావధిగా సాగే సినారె కవిత్వం విశ్వజనీనమైనది.

సినారె రాసిన 'తెలుగు గజళ్ళు' మానవ వికాసానికి దారిచూపుతాయి. "ఎంతటి ఎత్తులకెదిగినా ఉంటుంది పరీక్ష" అని ఆయన అనడం విద్యార్థులకు నిరంతర సాధనపై స్ఫూర్తినిస్తుంది. గజల్ లోని 'మత్తా', 'మక్తా', 'తఖల్లుస్' వంటి సాంకేతిక అంశాలను సరళమైన తెలుగులో ఆయన అద్భుతంగా ఇమిడ్చారు.

9. గోలకొండ పట్టణము: ఆదిరాజు వీరభద్రరావు

తెలంగాణ చరిత్రను శాస్త్రీయంగా పరిశోధించి, ఇక్కడి వైభవాన్ని లోకానికి చాటిన మహనీయుడు ఆదిరాజు వీరభద్రరావు. ఆయన పరిశోధనలు తెలంగాణ అస్తిత్వ చైతన్యానికి పునాదులు వేశాయి.

గోలకొండ పట్టణము పాఠ్యభాగ రచయిత ఆదిరాజు వీరభద్రరావు. ఈయన ఖమ్మం జిల్లాలోని దెందుకూరు గ్రామంలో జన్మించారు. చారిత్రక పరిశోధకుడిగా, రచయితగా తెలంగాణ సాంస్కృతిక పునరుజ్జీవనానికి ఎంతో కృషి చేశారు. లక్ష్మణరాయ పరిశోధక మండలి కార్యదర్శిగా సేవలందించారు. ప్రాచీనాంధ్ర నగరములు, మన తెలంగాణము, జీవిత చరిత్రలు, మిశ్రమమంజరి వంటి అనేక గ్రంథాలను రచించారు. దక్కన్ రేడియోలో తెలుగులో మొట్టమొదటి ప్రసంగం చేసిన ఘనత ఈయనకే దక్కింది. తెలంగాణ చరిత్రను, సంస్కృతిని ప్రామాణికంగా వెలికితీసి, భవిష్యత్ తరాలకు అందించిన మహనీయుడు వీరభద్రరావు.

'గోలకొండ పట్టణము' పాఠం ద్వారా ఆనాటి కోట నిర్మాణం, రక్షణ వ్యవస్థ, తాగునీటి సౌకర్యాలు మరియు ప్రజల జీవన విధానం గురించి రచయిత వివరించారు. ముఖ్యంగా అబ్దుల్లా కుతుబ్ షా కాలం నాటి ధరల వివరాలు, బంజారా దర్వాజా ప్రాముఖ్యత వంటి విషయాలు చారిత్రక వ్యాస ప్రక్రియలో అత్యంత ఆసక్తికరంగా ఉన్నాయి.

10. భిక్ష: శ్రీనాథుడు

15వ శతాబ్దపు ప్రబంధ యుగ ప్రారంభ కాలానికి చెందిన శ్రీనాథుడు, తెలుగు కవిత్వానికి ఒక వైభోగాన్ని, రాజసత్యాన్ని అద్దిన కవి. ఆయన రచనలలో పాండిత్యం మరియు లోకజ్ఞానం సమానంగా కనిపిస్తాయి.

భిక్ష పాఠ్యభాగ రచయిత శ్రీనాథుడు. ఈయన 15వ శతాబ్దానికి చెందిన మహాకవి. ఈయనకు 'కవిసార్వభౌమ' అనే బిరుదు కలదు. కొండవీటి రాజైన పెదకోమటి వేమారెడ్డి ఆస్థానంలో విద్యాధికారిగా పనిచేశారు. శృంగార నైషధం, కాశీ ఖండము, భీమ ఖండము, హరవిలాసము, పల్నాటి వీరచరిత్ర ఈయన ప్రసిద్ధ రచనలు. శ్రీనాథుడు తన కవిత్వంలో 'దివ్యప్రబంధ' శైలిని ప్రవేశపెట్టారు. సీస పద్యాలు రాయడంలో ఈయన మేటి. అప్పటి సామాజిక పరిస్థితులను, వీరగాథలను చాటువుల రూపంలో ఆంధ్రదేశమంతా చాటిన యుగకర్త శ్రీనాథుడు.

'భిక్ష' పాఠం కాశీఖండము నుండి గ్రహించబడింది. వేదవ్యాసుడు కాశీ నగరంలో భిక్ష దొరకక పోవడంతో ఆగ్రహించి, ఆ నగరాన్ని శపించబోగా పార్వతీదేవి సామాన్య గృహిణి రూపంలో వచ్చి ఆయనకు బుద్ధి చెప్పడం ఈ పాఠంలోని ముఖ్య కథాంశం. ఆకలి ఎంతటి వారినైనా విచక్షణా రహితులుగా చేస్తుందనే సత్యాన్ని ఈ పాఠం ప్రబోధిస్తుంది.

11. భూమిక: గూడూరి సీతారాం

తెలంగాణ తొలితరం కథా రచయితలలో ఒకరైన గూడూరి సీతారాం, తన కథల ద్వారా గ్రామీణ సమాజంలోని దోపిడీని, కడగండ్లను చిత్రించారు. ఆయన రాసిన పీఠికలు సాహిత్య విమర్శకు కొత్త దిశను చూపాయి.

భూమిక పాఠ్యభాగ రచయిత గూడూరి సీతారాం. ఈయన రాజన్న సిరిసిల్ల జిల్లాలోని హనుమాజీపేటలో జన్మించారు. తెలంగాణ తొలితరం కథారచయితలలో ఈయన ఒకరు. 1953 నుండి 1965 వరకు సుమారు 80 కథలు రాశారు. నారిగాని బతుకు, లచ్చి, రాజమ్మ రాజరికం, మేడిపండు ఈయన ప్రసిద్ధ కథలు. సీతారాం కథలు పల్లె బతుకులను, ఫ్యూడల్ దౌర్జన్యాలను, సామాన్య ప్రజల కష్టాలను ప్రతిబింబిస్తాయి. నెల్లూరి కేశవస్వామి 'చార్మినార్ కథలు' సంపుటికి ఈయన రాసిన పీఠికే ప్రస్తుత పాఠ్యాంశం. తెలంగాణ కథా సాహిత్యాన్ని సుసంపన్నం చేసిన రచయిత సీతారాం.

'భూమిక' పాఠం నెల్లూరి కేశవస్వామి కథల గొప్పతనాన్ని విశ్లేషిస్తుంది. ఒక గ్రంథం యొక్క అంతరార్థాన్ని, రచయిత ఉద్దేశ్యాన్ని పరిచయం చేసేదే పీఠిక. నిజాం పాలన ముగిసిన తర్వాత హైదరాబాద్ లోని సామాజిక పరిస్థితులు ఎలా మారాయో కేశవస్వామి కథల ద్వారా సీతారాం ఇక్కడ విశ్లేషించారు.

సారాంశాలు

1. దానశీలము (బమ్మెర పోతన)

విరోచనుని కుమారుడు, ప్రహ్లాదుని మనుమడైన బలి చక్రవర్తి తన శక్తితో స్వర్గాన్ని ఆక్రమిస్తాడు. దేవతల కష్టాలు తీర్చడానికి విష్ణువు వామనుడిగా అవతరించి, బలి చేస్తున్న యాగశాలకు వచ్చి మూడు అడుగుల నేలను దానంగా కోరతాడు.

బలి చక్రవర్తి నర్మదా నదీ తీరంలో యాగం చేస్తుండగా, వామనుడు వచ్చి మూడడుగుల నేల కావాలని అడుగుతాడు. వచ్చినవాడు సాక్షాత్తు శ్రీమహావిష్ణువని గ్రహించిన రాక్షస గురువు శుక్రాచార్యుడు బలిని దానం ఇవ్వవద్దని వారిస్తాడు. "నీ కులాన్ని, రాజ్యాన్ని, పరాక్రమాన్ని కాపాడుకో. ఈ కుబ్జుడు సామాన్యుడు కాదు, త్రివిక్రమ రూపాన్ని ధరించి బ్రహ్మాండమంతా నిండిపోతాడు. ఇతడిని ఆపడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు" అని హెచ్చరిస్తాడు.

కానీ బలి చక్రవర్తి అచంచలమైన సత్యనిరతిని ప్రదర్శిస్తాడు. గురువుకు సమాధానమిస్తూ, "ఆచార్యా! నీవు చెప్పింది నిజమే. కానీ సంపద కోసం ఆశపడి, అడిగిన వారికి లేదు అని చెప్పి పంపలేను. పూర్వం ఎందరో రాజులు రాజ్యాలు ఏలారు, కానీ ఏ ఒక్కరూ చనిపోయేటప్పుడు తమ సంపదను మూటగట్టుకుని పోలేదు. శిబి వంటి గొప్ప దాతల కీర్తి మాత్రమే నేటికీ శాశ్వతంగా మిగిలింది" అని వివరిస్తాడు. సత్యం కంటే గొప్ప ధర్మం లేదని, భూదేవి కూడా 'సత్యహీనుని మోయలేను' అని చెప్పిందని గుర్తు చేస్తాడు.

బలి తన దృఢ నిశ్చయాన్ని వ్యక్తపరుస్తూ, "నాకు నరకం వచ్చినా, వంశం నశించినా, మరణం సంభవించినా సరే, నా నాలుక వెనుదిరగదు" అని అంటాడు. బలి భార్య వింధ్యావళి కూడా భర్త నిర్ణయానికి సహకరిస్తూ బంగారు కలశంతో నీటిని అందిస్తుంది. విష్ణువు యొక్క పాదాలు వేదాలకు అలంకారమని, అట్లాంటి పాదాలను కడిగే భాగ్యం కలగడం తన అదృష్టమని బలి భావిస్తాడు. చివరకు వామనుడి పాదాలు కడిగి, దాన సంకల్పాన్ని పూర్తి చేస్తాడు. ఈ త్యాగాన్ని చూసి పంచభూతాలు బలిని అభినందిస్తాయి.

2. ఎవరి భాష వాళ్ళకు వినసొంపు (డా॥ సామల సదాశివ)

భాష కేవలం సమాచార మార్పిడికి మాత్రమే కాదు, అది మనిషి అస్తిత్వానికి, ఆత్మీయతకు ప్రతీక. ప్రాంతీయ మాండలికాల్లో ఉండే సౌందర్యాన్ని ఈ వ్యాసం వివరిస్తుంది.

డా॥ సామల సదాశివ గారు తన 'యాది' వ్యాస సంపుటిలో మాతృభాష ప్రాధాన్యతను, ప్రాంతీయ పలుకుబడుల సొగసును వివరించారు. తన నాలుగేళ్ల మనుమరాలు లావణ్య 'ఇగపటు' అనడంలో ఉన్న తెలుగుతనాన్ని చూసి ఆయన మురిసిపోవడంతో ఈ వ్యాసం ప్రారంభమవుతుంది. హైదరాబాద్‌లో ఉండే తన పెద్ద మనుమరాళ్లు హిందీ మాట్లాడతారని, వారికి తెలుగులోని నుడికారం తెలియదని ఆయన ఆవేదన వ్యక్తం చేస్తారు.

రచయిత వరంగల్ తెలుగును మరియు ఢిల్లీ ఉర్దూను 'టక్సాలీ' (టంకశాల) భాషగా పేర్కొన్నారు. టంకశాలలో తయారైన నాణేలకే విలువ ఉన్నట్లు, ఆయా ప్రాంతాల అచ్చమైన భాషకే సహజత్వం ఉంటుందని ఆయన విశ్లేషించారు. కప్పగంతుల లక్ష్మణశాస్త్రి వంటి ఉద్ధండ పండితులు కూడా తన మిత్రునితో 'వారీ రామచంద్రా!' అని సంబోధించడం అందులోని ఆత్మీయతను తెలుపుతుంది. సదాశివ గారు కేవలం తెలుగు భాషకే పరిమితం కాకుండా ఉర్దూలోని 'బేగమాతీ జుబాన్' (స్త్రీల భాష) గొప్పతనాన్ని కూడా చర్చించారు.

ఏ ప్రాంతంలోనైనా అచ్చమైన భాషను స్త్రీల నోటనే వినగలమని ఆయన అంటారు. ఉర్దూ కవి మీర్ తఖీ మీర్ ఢిల్లీ మసీదు మెట్ల మీద కూర్చుని ఫకీర్ల మాటలు విని తన కవిత్వాన్ని ప్రజలకు చేరువ చేశాడని ఉదహరించారు. భాషా అహంకారాన్ని వీడి, పక్కవారి యాసను గౌరవించినప్పుడే భాష పరిపుష్టి అవుతుందని ఈ పాఠం బోధిస్తుంది. బడిలో చదివే భాష, ఇంట్లో మాట్లాడే భాష మధ్య ఉన్న అంతరాన్ని తొలగించాల్సిన అవసరాన్ని సదాశివ గారు నొక్కి చెప్పారు.

3. వీర తెలంగాణ (డా॥ దాశరథి కృష్ణమాచార్య)

నిజాం నిరంకుశ పరిపాలనకు వ్యతిరేకంగా జరిగిన పోరాటాన్ని, తెలంగాణ నేల శౌర్యాన్ని దాశరథి గారు అద్భుతమైన పద్యాల్లో వర్ణించారు.

తెలంగాణ వీరుల పురిటిగడ్డ అని, ఇక్కడ గడ్డిపోచ కూడా కత్తి పట్టి ఎదిరించిందని దాశరథి ఆవేశపూరితంగా పలికారు. కవి తెలంగాణను 'తల్లి'గా సంబోధిస్తూ, ఆమె ఒడిలో కోటి మంది తెలుగు కుర్రలు పెరిగారని, వారు నిజాం గర్వాన్ని అణచడానికి యుద్ధం సాగించారని అంటారు. తెలంగాణ తల్లి ప్రతిభా విశేషాలు కొన్ని తరాల వరకు 'భూతప్రేత' హస్తాలలో చిక్కుకున్నాయని, కానీ ఇప్పుడు ఆ అడ్డంకులు తొలగి నవోదయం వచ్చిందని కవి భావిస్తారు.

కాకతీయుల కంచుగంట మ్రోగినప్పుడు శత్రురాజుల గుండెలు పట్టుకున్నాయని, అట్లాంటి శౌర్య ప్రతాపాలు కలిగిన తెలంగాణ ఎప్పుడూ ఓడిపోలేదని ఆయన గర్వంగా చెప్తారు. మత పిశాచి క్రూరమైన కోరలతో గొంతులు కోస్తున్న వేళ కూడా తెలుగు ప్రజలు తమ ఆంధ్రత్వాన్ని కోల్పోలేదని వివరించారు. శ్రావణ మేఘం వలె గంభీరంగా గర్జిస్తూ తెలంగాణా అభివృద్ధి పథంలో ముందుకు సాగుతుందని ఆయన ఆకాంక్షించారు.

దాశరథి గారి కవిత్వంలో విప్లవ చైతన్యంతో పాటు ఒక రకమైన ఆర్ద్రత కనిపిస్తుంది. నిజాం జైలులో ఉండి కూడా గోడల మీద బొగ్గుతో పద్యాలు రాసిన ఆయన ధైర్యం ఈ పాఠంలోని ప్రతి అక్షరంలోనూ ప్రతిధ్వనిస్తుంది. ఈ పాఠం విద్యార్థులలో ప్రాంతీయ అభిమానాన్ని మరియు స్వేచ్ఛాకాంక్షను రగిలిస్తుంది. తెలంగాణ మట్టిలో ఉన్న జిగి, ప్రజల ఆత్మగౌరవ పోరాటం ఈ పాఠం ద్వారా స్పష్టమవుతాయి.

4. కొత్తబాట (డా॥ పి.యశోదారెడ్డి)

స్వాతంత్ర్యం వచ్చిన తర్వాత తెలంగాణ పల్లెల్లో వచ్చిన సామాజిక మార్పులను, తరాల మధ్య అంతరాలను ఈ కథానిక వివరిస్తుంది.

డా॥ పి.యశోదారెడ్డి రచించిన ఈ కథానిక తెలంగాణ పల్లెల్లో వచ్చిన మార్పులను కళ్ళకు కడుతుంది. ఒక అక్క, తమ్ముడు బస్సు దిగి తమ ఊరికి వెళ్తున్నప్పుడు జరిగిన సంభాషణే దీని ఇతివృత్తం. అక్క తన పాత జ్ఞాపకాలతో ఊరిని ఊహిస్తుంది, కానీ తమ్ముడు మారుతున్న పల్లెను చూపిస్తాడు. "అక్కా ఇది ఈగ కాలం కాదు, పూలకాలం" అంటూ ఆయన ఊరి అభివృద్ధిని వివరిస్తాడు.

పూర్వం ఊరిలో దొరల పెత్తనం ఉండేదని, కానీ ఇప్పుడు ప్రజలు తమ కాళ్ళ మీద తాము నిలబడుతున్నారని ఆయన చెప్తాడు. ఊరి చెరువుకు ఆయకట్ట కట్టడం, రచ్చబండ మీద అందరికీ సమాన గౌరవం లభించడం, రాత్రి బళ్ళు (వయోజన విద్య) ప్రారంభం కావడం వంటి సానుకూల మార్పులను రచయిత్రి తెలంగాణ మాండలికంలో అద్భుతంగా చిత్రించారు. మ్యానా పల్లకీల మోత వంటి పాత ఆచారాలు పోయి మనిషి గౌరవం పెరిగిందని తమ్ముడు వివరిస్తాడు.

ఈ కథలో సామాజిక సమానత్వం అనే అంశం ప్రధానంగా కనిపిస్తుంది. పాలేరు బిడ్డ కుసుమ తనను 'అక్కా' అని పిలిచి నీళ్ళు ఇవ్వడం చూసి అక్కా ఆశ్చర్యపోతుంది. గ్రామీణ జీవితంలోని స్వచ్ఛతను, మార్పును ప్రతిబింబించే ఈ కథ పాఠకులను ఒక కొత్త అనుభూతికి గురిచేస్తుంది. తరాల మధ్య ఉన్న అంతరాలు ఎలా చెదిరిపోయాయో విశ్లేషించడానికి ఇది ఒక గొప్ప ఉదాహరణ. పాత బాటలు పోయి, కొత్త ఆలోచనలతో ఊరు ఎలా వెలిగిపోతుందో ఈ పాఠం చెబుతుంది.

5. నగరగీతం (అలిశెట్టి ప్రభాకర్)

నగర జీవితంలోని యాంత్రికతను, మధ్యతరగతి ప్రజల వెతలను మరియు పట్టణ జీవన వైరుధ్యాలను ఈ మినీ కవితలు ఎత్తిచూపుతాయి.

అలిశెట్టి ప్రభాకర్ గారు నగర జీవనంలోని వైరుధ్యాలను, అక్కడి యాంత్రికతను మరియు సామాన్యుడి వెతలను ఎండగట్టారు. నగరం కేవలం ఎత్తైన భవంతుల సమూహం మాత్రమే కాదు, అది అనేక సమస్యల వలయం అని కవి హెచ్చరిస్తారు. నగరంలో ప్రతి మనిషి ఒక 'పఠనీయ గ్రంథమే'నని, కానీ ఎవరి బతుకు పేజీలు తిరగేసే తీరిక ఎవరికీ ఉండదని ఆయన ఆవేదన వ్యక్తం చేస్తారు.

నగరంలో ఒకవైపు ఖరీదైన భవంతులు, మరోవైపు మురికివాడలు ఉండటం నగరపు నగ్న సత్యం. "దారిద్ర్యం, సౌభాగ్యం సమాంతర రేఖలు" అన్న మాట ద్వారా ఆర్థిక అసమానతలను కవి ఎత్తిచూపారు. నగరంలో మనిషి ఎవరికి వారే ఏకాకి అని, పక్కవారిని పలకరించే తీరిక కూడా లేని యాంత్రిక స్థితిని ఆయన 'నగరారణ్య హోరు'గా అభివర్ణించారు. మెర్క్యూరీ నవ్వులు, పాదరసం నడకలు అన్న ప్రయోగాలు నగర జీవిలోని కృత్రిమత్వాన్ని తెలుపుతాయి.

నగరంలో రోడ్ల మీద మృత్యువు నాలుగు వైపులా పొంచి ఉంటుందని, కాలుష్యం వల్ల ఊపిరాడని బతుకులు వెళ్ళదీస్తున్నారని కవి వాస్తవాలను చెప్పారు. నగరాన్ని ఒక 'చిక్కువీడని పద్మవ్యూహం'తో పోల్చారు. పైపై మెరుగులను చూసి నగరానికి వచ్చే వారికి ఇది ఒక బంధీఖానాగా మారుతుందని ఆయన విశ్లేషించారు. అలిశెట్టి ప్రభాకర్ గారు ఒక చిత్రకారుడు కావడం వల్ల, ఆయన కవిత్వంలో కూడా దృశ్య చిత్రణ చాలా బలంగా కనిపిస్తుంది.

6. భాగ్యోదయం (కృష్ణస్వామి ముదిరాజ్)

హైదరాబాద్ సంస్థానంలో అణగారిన వర్గాల కోసం, అస్పృశ్యత నివారణ కోసం పోరాడిన సంఘ సంస్కర్త భాగ్యరెడ్డి వర్మ జీవిత విశేషాలివి.

భాగ్యరెడ్డి వర్మ అంటరాని వర్గాలు అనుభవిస్తున్న అవస్థల నుండి వారిని గట్టెక్కించడానికి తన జీవితాన్ని అంకితం చేశారు. చదువు ఒక్కటే బానిస సంకెళ్ళను తెంచుతుందనేది ఆయన ప్రగాఢ విశ్వాసం. దళితులను 'ఆది హిందువులని' పిలిచి వారిలో ఆత్మగౌరవాన్ని రగిలించారు. 1931 జనాభా లెక్కల సమయంలో వారిని అదే పేరుతో నమోదు చేయించడంలో ఆయన నాయకత్వ పటిమ కనిపిస్తుంది.

దేవదాసి, ముర్లీ వంటి దురాచారాలను ఆయన తీవ్రంగా వ్యతిరేకించారు. మద్యపానం వల్ల పేద కుటుంబాలు ఎలా నాశనం అవుతున్నాయో వివరిస్తూ వేలాది ఉపన్యాసాలు ఇచ్చారు. ఆయన మొత్తం 3,348 ఉపన్యాసాలు ఇచ్చి అణగారిన వర్గాలలో చైతన్యాన్ని నింపారు. భాగ్యరెడ్డి వర్మ కేవలం ఒక వర్గానికే కాక, మానవ సమానత్వానికి ప్రతీకగా నిలిచారు. సవర్ణ హిందువులతో సమానంగా ఆది హిందూ యువత క్రీడల్లో రాణించాలని ఆయన పోటీలను నిర్వహించారు.

ఒక సంస్కర్తగా ఆయన పేరు హిందూ చరిత్రలో మొదటి స్థానంలో ఉంటుందని రచయిత కొనియాడారు. అంబేద్కర్ కంటే ముందే హైదరాబాద్ లో దళిత ఉద్యమానికి పునాదులు వేసిన మహా మనిషి భాగ్యరెడ్డి వర్మ. చిత్తశుద్ధి, నిజాయితీ, పట్టుదలతో పనిచేసే వర్మ అచిరకాలంలోనే ప్రజల నమ్మకాన్ని చూరగొన్నారు. తమ దుస్థితికి కారణం తమ అజ్ఞానం మరియు ఉదాసీనతేనన్న ఎరుకను తన అనుచరులలో కలిగేటట్టు చేయగలిగారు. ఈ పాఠం విద్యార్థులలో సామాజిక బాధ్యతను పెంచుతుంది.

7. శతక మధురిమ (వివిధ కవులు)

నైతిక విలువలను, సామాజిక స్పృహను పెంపొందించే ఎనిమిది విశిష్టమైన శతక పద్యాల సంకలనం ఈ పాఠం. శతక సాహిత్యం తెలుగు భాషకు ఒక విశిష్టమైన అలంకారం. ఈ పాఠంలోని ప్రతి పద్యం ఒక నీతిని, సామాజిక విలువను బోధిస్తుంది. ధూర్జటి రాసిన 'శ్రీకాళహస్తీశ్వర శతకంలో' రాజులను ఆశ్రయించడం కంటే భగవంతుడిని నమ్మడం మేలని వివరిస్తారు. అన్నమయ్య తన 'సర్వేశ్వర శతకంలో' పూజలో బాహ్య ఆడంబరాల కంటే సత్యం, దయ, ఏకాగ్రత అనే పుష్పాలు ముఖ్యమని చెప్తారు.

పండితుడు సంపద లేకున్నా తన జ్ఞానంతో, సత్ప్రవర్తనతో ప్రకాశిస్తాడని ఏనుగు లక్ష్మణకవి వివరిస్తారు. మిత్రుడు ఆపదలో కత్తి వలె ఆదుకోవాలని, మంచి దారి చూపే పుస్తకం వలె ఉండాలని లొంక రామేశ్వర శతకం బోధిస్తుంది. రామునికి సాటివచ్చే దైవం మరొకరు లేరని రామదాసు గర్వంగా చాటారు. హరిదాసులను నిందించకుండా ఉండటం, సజ్జనులను మోసం చేయకుండా ఉండటం నిజమైన భక్తి అని నరసింహ శతకం చెబుతుంది.

వేణుగోపాల శతకం ద్వారా కన్నవారిని వెళ్ళగొట్టేవారు, లంచాలకు ఆశపడేవారు 'నరరూప రాక్షసులని' కవి తీవ్రంగా విమర్శించారు. త్యాగమే నిజమైన ఘనత అని, దేశం కోసం పాటుపడేవాడే నిజమైన కీర్తిమంతుడని ఈ పాఠం సారాంశం. ఈ పద్యాల ద్వారా విద్యార్థులకు సమాజంలో ఎలా మెలగాలో, ఏది మంచి ఏది చెడు అనే విచక్షణ కలుగుతుంది. శతక పద్యాలు కేవలం చదవడానికి మాత్రమే కాదు, జీవితంలో ఆచరించడానికి ఉద్దేశించబడినవి.

8. జీవన భాష్యం (డాక్టర్ సి. నారాయణరెడ్డి)

మానవ వికాసాన్ని, నిరంతర శ్రమను గజల్ ప్రక్రియలో వివరించిన ప్రేరణాత్మక పాఠమిది.

డాక్టర్ సి. నారాయణరెడ్డి (సినారె) గారు జీవితంలో ఎదురయ్యే ఆటుపోట్లను అధిగమిస్తూ విజయ శిఖరాలను ఎలా అధిరోహించాలో తన గజళ్ళ ద్వారా బోధించారు. జీవితం ఒక నిరంతర పరీక్ష అని, ఎంతటి ఎత్తుకు ఎదిగినా అప్రమత్తంగా ఉండాలని ఆయన హితవు పలికారు. "ఎడారి దిబ్బల్లో కూడా కృషి చేస్తే పైరు పండుతుంది" అనే వాక్యం ద్వారా కష్టపడటంలోని మాధుర్యాన్ని కవి వివరించారు.

పక్షులు ఆకాశంలో ఎగిరినా వాటి చూపు ఎప్పుడూ నేల మీదే ఉండాలని, అంటే మనిషి ఎంత గొప్ప స్థాయికి వెళ్ళినా తన మూలాలను మర్చిపోకూడదని ఆయన చెప్పారు. ప్రవాహం వలె మనిషి నిరంతరం సాగాలని, ఆగిపోయిన నీరు నిల్వ ఉండి చెడిపోతుందని ఆయన ప్రేరణాత్మక ఉదాహరణలను ఇచ్చారు. "సాధన చేయుము నరుడా సాధ్యము కానిది లేదు" అనే సూక్తికి ఈ పాఠం ఒక అద్భుతమైన వ్యాఖ్యానం.

గజల్ ప్రక్రియలోని లయ, అంత్యప్రాసల సౌందర్యం ఈ పాఠంలో కనిపిస్తాయి. సినారె గారి శైలి సరళంగా ఉంటూనే లోతైన తాత్వికతను కలిగి ఉంటుంది. వైఫల్యాలు ఎదురైనప్పుడు కుంగిపోకుండా, కొత్త ఉత్సాహంతో ముందుకు సాగాలనే 'మానవ వికాస భాష్యాన్ని' ఈ పాఠం అందిస్తుంది. ఇసుక గుండెలు పగిలితే అది పైరవుతుంది అన్న మాట మనిషిలోని ఆత్మవిశ్వాసాన్ని తట్టి లేపుతుంది.

9. గోలకొండ పట్టణము (ఆదిరాజు వీరభద్రరావు)

గోలకొండ కోట యొక్క చారిత్రక వైభవాన్ని, నాటి ప్రజల జీవన విధానాన్ని వివరించే చారిత్రక వ్యాసం.

హైదరాబాద్ చరిత్రలో గోలకొండ కోట మరియు పట్టణం పోషించిన కీలక పాత్రను ఆదిరాజు వీరభద్రరావు వివరించారు. గోలకొండ అంటే కేవలం ఒక కోట మాత్రమే కాదు, అది ఒకప్పటి ప్రపంచ ప్రసిద్ధి చెందిన వజ్రాల వ్యాపార కేంద్రమని రచయిత గుర్తు చేశారు. కుతుబ్ షాహీ నవాబుల కాలంలో గోలకొండ పట్టణం ఎంత వైభవంగా ఉండేదో ఇందులో చదవవచ్చు.

అక్కడి తాగునీటి వసతి వ్యవస్థ, భవన నిర్మాణాలు అప్పటి ఇంజనీరింగ్ నైపుణ్యానికి నిదర్శనాలు. బంజారా దర్వాజ వంటి ప్రధాన ద్వారాల ప్రాముఖ్యతను, కోటలోని రహస్య మార్గాలను రచయిత వివరించారు. 'దొడ్డ బాల్బోవా' అనే విదేశీ వృక్షం నేటికీ గోలకొండలో పర్యాటకులను ఆకర్షిస్తుంది. నాటి ధరలను నేటి ధరలతో పోల్చుతూ అప్పట్లో జీవనం ఎంత చౌకగా ఉండేదో ఆయన గణాంకాలతో వివరించారు.

చరిత్రను గౌరవించడం, వారసత్వ సంపదను కాపాడుకోవడం విద్యార్థుల బాధ్యత అని ఈ పాఠం బోధిస్తుంది. నవాబులు అనుభవించిన రాజభోగాలను, ప్రజల జీవన విధానాన్ని ఈ వ్యాసం కళ్ళకు కట్టినట్లు చూపిస్తుంది. ఇది కేవలం పాత కథలను చెప్పడం కాదు, హైదరాబాద్ నగర ఆవిర్భావానికి మూలమైన గోలకొండ అస్తిత్వాన్ని విశ్లేషించడం. చరిత్ర పట్ల అవగాహన పెంచుకోవడానికి ఇది ఒక చక్కని పాఠం.

10. భిక్ష (శ్రీనాథుడు)

ఆకలి మనిషి విచక్షణా జ్ఞానాన్ని ఎలా హరిస్తుందో వేదవ్యాసుని ఉదాహరణతో వివరించే కావ్యం.

శ్రీనాథ కవిసార్వభౌముడు రచించిన 'కాశీఖండము' నుండి ఈ పాఠం తీసుకోబడింది. గొప్ప పండితుడైన వేదవ్యాసుడు కాశీ నగరంలో భిక్ష దొరకనప్పుడు ఎలా ఆగ్రహించాడో ఇది వివరిస్తుంది. శిష్యులతో కలిసి కాశీకి వెళ్ళిన వ్యాసుడు, మధ్యాహ్నం వరకు తిరిగినా ఎవరూ భిక్ష వేయకపోవడంతో కాశీ నగరాన్ని శపించడానికి సిద్ధమవుతాడు.

వ్యాసుడు కాశీ నగరాన్ని శపించబోతున్న తరుణంలో పార్వతీ దేవి ఒక ముత్తైదువ రూపంలో వచ్చి ఆయనను మందలిస్తుంది. "గొంతుదాకా తినడానికి భిక్ష దొరకలేదని ఇంతగా అంగలారుస్తున్నావు, నీవు నిజంగా శాంతుడివేనా?" అని ప్రశ్నిస్తుంది. పిడికెడు వరిగింజలతో జీవనం సాగించే మునుల కంటే నీవు తెలివి తక్కువ వాడివా అని అడుగుతుంది. చివరకు ఆమె వ్యాసుడికి మరియు ఆయన శిష్యులకు అపారమైన భోజనాన్ని పెడుతుంది.

ఈ పాఠం ద్వారా కాశీ నగరం యొక్క విశిష్టతను, అన్నదానం యొక్క గొప్పతనాన్ని తెలుసుకోవచ్చు. ఎంతటి మహాజ్ఞాని అయినా ఆకలికి లొంగిపోతాడని, కానీ సహనం కోల్పోకూడదని ఇది బోధిస్తుంది. శ్రీనాథుని వర్ణనాత్మక శైలి, పద ప్రయోగాలు అద్భుతంగా ఉంటాయి. "ఉన్న ఊరు కన్నతల్లితో సమానం" అనే సందేశాన్ని కూడా ఈ పాఠం అందిస్తుంది. అహంకారాన్ని వీడి వినయాన్ని అలవర్చుకోవాలని ఈ కథ చెబుతుంది.

11. భూమిక (గూడూరి సీతారాం)

నెల్లూరి కేశవస్వామి కథల విశిష్టతను వివరిస్తూ, హైదరాబాద్ సంస్కృతిని పరిచయం చేసే పీఠిక.

గూడూరి సీతారాం గారు నెల్లూరి కేశవస్వామి 'ఉత్తమ కథలు' సంపుటికి రాసిన పీఠిక ఈ పాఠ్యభాగం. నిజాం పాలన ముగింపు సమయంలో హైదరాబాద్ స్థానిక పరిస్థితులను కేశవస్వామి తన కథల్లో ఎలా చిత్రించారో ఇందులో విశ్లేషించబడింది. కేశవస్వామి కథలైన 'యుగాంతం', 'రూహీ ఆపా' వంటి వాటి గురించి ఈ వ్యాసం చర్చిస్తుంది.

హైదరాబాద్ సంస్కృతిలో భాగమైన 'గంగా-జమునా తెహజీబ్' (మత సామరస్యం) నిజాం కాలం నుండి ఎలా కొనసాగిందో ఇందులో చూడవచ్చు. కేశవస్వామి మానవీయ సంబంధాలను ఒడిసిపట్టుకున్న గొప్ప చిత్రకారుడు అని ప్రశంసించబడింది. తెలంగాణ రైతాంగ పోరాటం మరియు నాటి సామాజిక మార్పుల నేపథ్యాన్ని ఈ పీఠిక వివరిస్తుంది. పీఠికా ప్రక్రియ ద్వారా ఒక గ్రంథాన్ని ఎలా అధ్యయనం చేయాలో నేర్పుతుంది.

హైదరాబాద్ స్థానిక భాష, ఉర్దూ మరియు తెలుగు కలిసిన తీరు ఈ కథల ద్వారా మనకు తెలుస్తుంది. ఒక గొప్ప రచయితను పరిచయం చేస్తూ రాసిన ఈ 'భూమిక' తెలుగు సాహిత్య విమర్శలో ఒక విశిష్టమైన స్థానాన్ని కలిగి ఉంది. ఒక పుస్తకం యొక్క ఆశయాన్ని, రచయిత దృక్పథాన్ని పీఠిక ఎలా ప్రతిబింబిస్తుందో విద్యార్థులు ఈ పాఠం ద్వారా అర్థం చేసుకోవచ్చు.

ఉపవాచక సారాంశములు

1. బాలకాండ

ఇక్ష్వాకు వంశపు రాజైన దశరథుడు అయోధ్య రాజధానిగా కోసల దేశాన్ని అత్యంత ధర్మబద్ధంగా పాలించేవాడు. ఆయనకు సకల సంపదలు ఉన్నా, సంతానం లేని చింత వేధించేది. తన కులగురువు వశిష్ఠుని సూచన మేరకు ఋష్యశృంగ మహర్షి నేతృత్వంలో 'పుత్రకామేష్ఠి' యాగం నిర్వహించాడు. యాగం ముగిశాక యజ్ఞపురుషుడు ప్రసాదించిన పాయసాన్ని దశరథుడు తన భార్యలైన కౌసల్య, కైకేయి, సుమిత్రలకు పంచాడు. దీని ఫలితంగా చైత్ర శుద్ధ నవమి నాడు పునర్వసు నక్షత్రాన కౌసల్యకు శ్రీరాముడు, పుష్యమి నక్షత్రాన కైకేయికి భరతుడు, ఆశ్లేష నక్షత్రాన సుమిత్రకు లక్ష్మణ శత్రుఘ్నులు జన్మించారు. ఈ నలుగురు కుమారులు వశిష్ఠుని వద్ద వేదవేదాంగాలు, యుద్ధ విద్యలు అభ్యసించి సకల గుణ సంపన్నులుగా ఎదిగారు.

రాముడికి పదహారేళ్ల వయస్సు వచ్చినప్పుడు, విశ్వామిత్ర మహర్షి అయోధ్యకు వచ్చి తన యాగ సంరక్షణ కోసం రాముడిని పంపమని కోరాడు. దశరథుడు పుత్రవాత్సల్యంతో మొదట నిరాకరించినా, వశిష్ఠుని హితబోధతో రాముడిని, లక్ష్మణుడిని విశ్వామిత్రుని వెంట పంపాడు. ప్రయాణ మార్గంలో విశ్వామిత్రుడు రామలక్ష్మణులకు ఆకలిదప్పులు, అలసట కలగకుండా ఉండేందుకు 'బల', 'అతిబల' అనే మహా విద్యలను ఉపదేశించాడు. ఇది విద్యార్థులకు ఏకాగ్రత మరియు శారీరక దృఢత్వం యొక్క ప్రాముఖ్యతను తెలుపుతుంది. మార్గమధ్యంలో మలద-కరుష జనపదాలను పీడిస్తున్న తాటక అనే రాక్షసిని గురువు ఆజ్ఞ మేరకు రాముడు సంహరించాడు. సిద్ధాశ్రమంలో విశ్వామిత్రుడు యాగం ప్రారంభింపగా, మారీచ సుబాహులనే రాక్షసులు విజ్ఞం కలిగించేందుకు ప్రయత్నించారు. రాముడు సుబాహుని సంహరించి, మారీచుడిని సముద్రంలో పడేలా కొట్టి యాగాన్ని నిర్విఘ్నంగా పూర్తి చేశాడు.

యాగానంతరం విశ్వామిత్రుడు వారిని మిథిలా నగరానికి తీసుకువెళ్లాడు. దారిలో గౌతమ మహర్షి ఆశ్రమంలో శిలగా ఉన్న అహల్యకు శ్రీరాముని పాదధూళి తగిలి శాపవిమోచనం కలిగింది. మిథిల రాజైన జనకుడు తన వద్ద ఉన్న శివధనుస్సును ఎక్కుపెట్టిన వారికే తన కుమార్తె సీతను ఇచ్చి వివాహం చేస్తానని ప్రకటించాడు. అనేకమంది రాజులు విఫలమైన ఆ కార్యంలో రాముడు విశ్వామిత్రుని అనుమతితో ఆ మహా ధనుస్సును అతి సునాయాసంగా ఎత్తి, ఎక్కుపెడుతుండగా అది విరిగిపోయింది. దీనితో సీతారాముల వివాహం నిశ్చయమైంది. దశరథుడు అయోధ్య నుండి రాగా, సీతారాములతో పాటు మిగిలిన ముగ్గురు సోదరులకు కూడా జనకుని పుత్రికలు, మేనకోడళ్లతో వివాహం జరిగింది.

తిరుగు ప్రయాణంలో పరశురాముడు ఎదురై రాముని సవాలు చేయగా, రాముడు విష్ణుధనుస్సును సంధించి ఆయన గర్వభంగం చేశాడు. పరశురాముడు రాముని దైవత్వాన్ని గుర్తించి తపస్సుకు వెళ్ళిపోయాడు. రామలక్ష్మణ భరత శత్రుఘ్నులు తమ భార్యలతో అయోధ్యకు చేరుకున్నారు. ప్రజలు ఆనందోత్సాహాలతో ఉండగా, భరత శత్రుఘ్నులు తమ మేనమామ ఇంటికి వెళ్లారు. ఈ విధంగా బాలకాండ ధర్మరక్షణకు అవసరమైన శక్తి యుక్తులను సంపాదించడాన్ని వివరిస్తుంది.

2. అయోధ్యకాండ

శ్రీరాముని సుగుణాలకు ముగ్ధుడైన దశరథుడు ఆయనను యువరాజుగా పట్టాభిషిక్తుడిని చేయాలని నిశ్చయించాడు. ఈ వార్త విన్న అయోధ్య ప్రజలు పరమానంద భరితులయ్యారు. అయితే, కైకేయి దాసి అయిన మంథర తన కుటిల బుద్ధితో కైకేయి మనసును విషపూరితం చేసింది. పూర్వం దేవసుర యుద్ధంలో దశరథుడు కైకేయికి ఇచ్చిన రెండు వరాలను ఇప్పుడు అడగాలని ప్రేరేపించింది. మంథర మాయమాటలకు లోనైన కైకేయి కోపగృహంలోకి వెళ్ళింది. దశరథుడు ఆమెను శాంతింపజేయడానికి రాగా, ఆమె తన రెండు వరాలను కోరింది: మొదటిది భరతుడికి పట్టాభిషేకం, రెండవది రాముడికి పద్నాలుగేళ్ల వనవాసం.

ఈ వార్త విన్న దశరథుడు మూర్ఛపోయాడు. రాముడు తండ్రి దగ్గరకు రాగా, కైకేయి జరిగిన విషయాన్ని వివరించింది. ఏమాత్రం చలించని రాముడు, తండ్రి సత్యసంధతను కాపాడటం తన బాధ్యతగా భావించాడు. "పితృవాక్య పరిపాలన" కోసం క్షణంలో రాజ్యాన్ని తృణప్రాయంగా వదిలేశాడు. రాముని వెంట సీత, లక్ష్మణుడు అడవికి వెళ్లడానికి సిద్ధమయ్యారు. అయోధ్య ప్రజల కన్నీళ్ల మధ్య, సుమంత్రుడు నడుపుతున్న రథంలో సీతారామలక్ష్మణులు వనవాసానికి బయలుదేరారు. వారు గంగానది తీరాన ఉన్న శృంగిబేరపురానికి చేరుకోగా, నిషాద రాజైన గుహుడు వారికి సాదర స్వాగతం పలికాడు. గుహుని సహాయంతో గంగను దాటి, భరద్వాజ మహర్షిని దర్శించి చిత్రకూట పర్వతానికి చేరుకున్నారు. అక్కడ వారు ఒక పర్ణశాలను నిర్మించుకుని నివసించసాగారు.

అయోధ్యలో రాముడి ఎడబాటును తట్టుకోలేక దశరథుడు ప్రాణాలు విడిచాడు. మేనమామ ఇంటి నుండి వచ్చిన భరతుడు జరిగిన ఘోరాన్ని విని తల్లిని తీవ్రంగా నిందించాడు. రాజ్యాన్ని స్వీకరించడానికి నిరాకరించి, రాముడిని తిరిగి తీసుకురావడానికి చిత్రకూటానికి వెళ్ళాడు. కానీ రాముడు తండ్రి మాట జవదాటలేనని, పద్నాలుగేళ్లు వనవాసం చేయాల్సిందేనని ఖచ్చితంగా చెప్పాడు. చివరకు భరతుడు రాముని పాదుకలను కోరాడు. ఆ పాదుకలను సింహాసనంపై ఉంచి, తాను నందిగ్రామంలో ఉంటూ రామ ప్రతినిధిగా రాజ్యాన్ని పరిపాలిస్తానని శపథం చేశాడు.

రామలక్ష్మణులు చిత్రకూటంలో ఉండగా అనేకమంది మునులు రాక్షస బాధల గురించి మొరపెట్టుకోవడంతో, వారు అక్కడి నుండి దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశించారు. మార్గంలో అట్రి మహర్షి ఆశ్రమానికి వెళ్లగా, అనసూయ సీతకు దివ్య వస్త్రాలను, ఆభరణాలను బహుకరించింది. తండ్రి మాట కోసం రాజ్యాన్ని వదిలిన రాముడు, అన్నపై గౌరవంతో రాజ్యాన్ని కాదన్న భరతుడు - వీరిద్దరి పాత్రలు మానవజాతికి ఆదర్శప్రాయాలు. అయోధ్యకాండ స్వార్థంపై నిస్వార్థం సాధించిన విజయానికి గుర్తు.

3. అరణ్యకాండ

దండకారణ్యంలోకి ప్రవేశించిన సీతారామలక్ష్మణులకు విరాధుడు అనే రాక్షసుడు అడ్డుపడ్డాడు. రాముడు అతడిని వధించి శాపవిమోచనం కలిగించాడు. అనంతరం వారు శరభంగా, సుతీక్షణ మహర్షులను దర్శించుకుని అగస్త్య మహర్షి ఆశ్రమానికి చేరుకున్నారు. అగస్త్యుడు రాముడికి వైష్ణవ ధనుస్సును, అక్షయ తూణీరాలను ప్రసాదించి రాక్షస సంహారానికి దిశానిర్దేశం చేశాడు. మునుల కోరిక మేరకు రాముడు దండకారణ్యంలోని మునులను రక్షిస్తానని వాగ్దానం చేశాడు. అనంతరం వారు గోదావరి తీరంలోని పంచవటిలో పర్ణశాల నిర్మించుకుని నివసించసాగారు. అక్కడ ఉండగా రావణుని సోదరి శూర్పణఖ రాముడిని చూసి మోహించి, తనను వివాహం చేసుకోమని వేధించింది. రాముడు నిరాకరించగా ఆమె సీతపైకి దూకబోయింది. దీనితో లక్ష్మణుడు ఆగ్రహించి ఆమె ముక్కు చెవులను కోసి పంపాడు.

అవమానంతో శూర్పణఖ తన సోదరులైన ఖరదూషణుల వద్దకు వెళ్లి మొరపెట్టుకుంది. వారు పద్నాలుగు వేల మంది రాక్షసులతో రాముడిపై దాడి చేయగా, రాముడు వారందరినీ ఒంటరిగా వధించాడు. ఈ విషయం తెలిసిన రావణుడు తీవ్ర ఆగ్రహానికి గురై, రాముడిని దెబ్బతీయడానికి సీతను అపహరించాలని నిశ్చయించుకున్నాడు. తన మామ మారీచుని సహాయం కోరాడు. మారీచుడు మొదట రావణుడిని హెచ్చరించినా, రావణుని చేతిలో చావడం కంటే రాముని చేతిలో చావడం మేలని భావించి మాయలేడి రూపం ధరించాడు. పంచవటిలో మాయలేడిని చూసిన సీత దాన్ని తెమ్మని రాముడిని కోరింది. లక్ష్మణుడు హెచ్చరించినా సీత కోరిక మేరకు రాముడు దాని వెంట వెళ్ళాడు. బాణంతో కొట్టగా మారీచుడు రాముని స్వరంతో "హా సీతా! హా లక్ష్మణా!" అని అరుస్తూ ప్రాణాలు విడిచాడు.

ఆ అరుపు విని రాముడు ఆపదలో ఉన్నాడని భావించిన సీత, లక్ష్మణుడిని పంపింది. లక్ష్మణుడు వెళ్లిన వెంటనే రావణుడు సన్యాసి వేషంలో వచ్చి సీతను అపహరించాడు. ఆకాశ మార్గంలో వెళ్తుండగా జటాయువు రావణుడిని అడ్డుకుని వీరోచితంగా పోరాడింది. రావణుడు జటాయువు రెక్కలు నరికి సీతను లంకకు చేర్చి అశోకవనంలో బంధించాడు. తిరిగి వచ్చిన రాముడు పర్ణశాలలో సీత లేకపోవడం చూసి శోకసముద్రంలో మునిగిపోయాడు. వెదుకుతుండగా గాయపడిన జటాయువు కనిపించి జరిగిన విషయం చెప్పి ప్రాణాలు విడిచింది. రాముడు జటాయువుకు అంత్యక్రియలు నిర్వహించాడు. ముందుకు సాగుతున్న వారికి కబంధుడు అనే రాక్షసుడు ఎదురయ్యాడు. అతడిని సంహరించగా కబంధుడు దివ్యరూపం పొంది సుగ్రీవునితో మైత్రి చేసుకోమని సూచించాడు. దారిలో శబరి భక్తిని స్వీకరించి ఆమెకు మోక్షం ప్రసాదించిన సీతారామలక్ష్మణులు పంపా సరోవరానికి చేరుకున్నారు.

అరణ్యకాండ సీతారాముల వియోగాన్ని, రాముని కష్టాలను వర్ణించినా, అది రావణ వధకు దారితీసే పరిణామాలను సృష్టించింది. రావణుని పతనానికి కారణమైన సీతాపహరణం ఈ కాండంలోనే జరుగుతుంది.

4. కిష్కింధకాండ

ఋష్యమూక పర్వత ప్రాంతానికి చేరుకున్న రామలక్ష్మణులను చూసి సుగ్రీవుడు భయపడ్డాడు. వారు తన అన్న వాలి పంపిన వేగులని అనుమానించి హనుమంతుడిని పంపాడు. హనుమంతుడు సన్యాసి వేషంలో వెళ్లి రామునితో సంభాషించి, ఆయన వ్యక్తిత్వానికి ముగ్ధుడయ్యాడు. వారిని సుగ్రీవుని వద్దకు తీసుకువెళ్ళాడు. అగ్ని సాక్షిగా రాముడు, సుగ్రీవుడు మిత్రులయ్యారు. సుగ్రీవుడు తన అన్న వాలి వల్ల తాను అనుభవిస్తున్న కష్టాలను వివరించాడు. వాలి తన భార్యను అపహరించి, తనను రాజ్యం నుండి వెళ్లగొట్టాడని చెప్పాడు. రాముడు వాలిని వధించి సుగ్రీవుడికి రాజ్యాన్ని ఇస్తానని, సుగ్రీవుడు సీత జాడ తెలుపుతానని పరస్పరం వాగ్దానం చేసుకున్నారు.

రాముని పరాక్రమాన్ని పరీక్షించడానికి సుగ్రీవుడు దుందుభి అనే రాక్షసుని కళేబరాన్ని విసరమని, ఏడు సాలవృక్షాలను ఒకే బాణంతో కూల్చమని కోరాడు. రాముడు తన శక్తిని నిరూపించి సుగ్రీవునిలో నమ్మకం కలిగించాడు. రాముని అండతో సుగ్రీవుడు వాలితో యుద్ధానికి తలపడ్డాడు. మొదటి యుద్ధంలో రాముడు వాలి సుగ్రీవులను గుర్తించలేక పోవడంతో సుగ్రీవుడు దెబ్బలు తిని వెనుదిరిగాడు. రెండోసారి రాముడు సుగ్రీవుని మెడలో గజపుష్పి మాలను వేసి మళ్ళీ పంపాడు. యుద్ధం జరుగుతుండగా రాముడు చెట్టు చాటు నుండి బాణం వేసి వాలిని పడగొట్టాడు. వాలి మొదట రాముడిని నిందించినా, రాముని ధర్మ వివరణ విని తన తప్పు తెలుసుకున్నాడు. తన కొడుకు అంగదుడిని రాముడికి అప్పగించి ప్రాణాలు విడిచాడు.

సుగ్రీవుడు కిష్కింధకు రాజుగా, అంగదుడు యువరాజుగా పట్టాభిషిక్తులయ్యారు. వర్షాకాలం రావడంతో రాముడు ప్రస్రవణ గిరిపై నివసించాడు. వర్షాకాలం గడిచినా సుగ్రీవుడు రాజ్యభోగాలలో మునిగి సీత జాడ వెతకడం నిర్లక్ష్యం చేశాడు. దీనితో లక్ష్మణుడు ఆగ్రహించి కిష్కింధకు వెళ్లి సుగ్రీవుడిని హెచ్చరించాడు. సుగ్రీవుడు తప్పు తెలుసుకుని వానర సైన్యాన్ని రప్పించాడు. సీతమ్మ జాడ కోసం నాలుగు దిక్కులకు వానరులను పంపాడు. దక్షిణ దిశకు హనుమంతుడు, అంగదుడు, జాంబవంతుల నేతృత్వంలో సమర్థులను పంపాడు. రాముడు హనుమంతునిపై నమ్మకంతో తన 'ముద్రిక'ను (ఉంగరాన్ని) ఇచ్చి పంపాడు.

వానరులు వెతుకుతూ సముద్ర తీరానికి చేరుకున్నారు. అక్కడ జటాయువు సోదరుడైన సంపాతిని కలిశారు. సంపాతి తన దివ్యదృష్టితో సీతమ్మ లంకలో ఉన్నదని తెలిపాడు. వంద యోజనాల సముద్రాన్ని దాటడం ఎలా అని చింతిస్తున్న వానరులకు జాంబవంతుడు హనుమంతుని శక్తులను గుర్తు చేశాడు. హనుమంతుడు తన విశ్వరూపాన్ని ధరించి సముద్ర లంఘనానికి సిద్ధమయ్యాడు. కిష్కింధకాండ సమిష్టి కృషికి మరియు సన్మిత్రుల సహాయానికి నిదర్శనం. హనుమంతుని వివేకం, రాముని పరాక్రమం ఈ కాండంలో ప్రధానంగా కనిపిస్తాయి.

5. సుందరకాండ

హనుమంతుడు మహేంద్రగిరి నుండి ఆకాశ మార్గంలో సముద్రం మీదుగా లంకకు పయనమయ్యాడు. దారిలో మైనాక పర్వతం, సురస, సింహికలనే అడ్డంకులను తన బుద్ధి బలంతో, పరాక్రమంతో జయించాడు. లంకకు చేరుకోగానే లంకిణిని ఓడించి నగరంలో ప్రవేశించాడు. లంకా నగరమంతా వెతికినా సీతమ్మ కనిపించలేదు. చివరకు అశోకవనానికి చేరుకుని అక్కడ శింశుపా వృక్షం కింద దీనంగా ఉన్న సీతను చూశాడు. అదే సమయంలో రావణుడు వచ్చి సీతను భయపెట్టడం, ఆమె తృణప్రాయంగా అతడిని తిరస్కరించడం హనుమంతుడు గమనించాడు. రాక్షస స్త్రీల వేధింపుల మధ్య సీత ఆత్మహత్యకు సిద్ధపడగా, త్రిజట అనే రాక్షసి తనకు వచ్చిన శుభ స్వప్నాన్ని వివరించింది. రాముడు రావడం, రావణుడు నశించడం ఆ స్వప్న సారాంశం.

హనుమంతుడు మెల్లగా రామకథను గానం చేస్తూ సీతమ్మ ముందు ప్రత్యక్షమయ్యాడు. రాముడు ఇచ్చిన ముద్రికను అందించి ఆమెకు నమ్మకాన్ని కలిగించాడు. రాముడు త్వరలోనే వచ్చి రక్షిస్తాడని ధైర్యం చెప్పాడు. సీతమ్మ పరమానందంతో తన శిరోమణిని (చూడామణిని) రాముడికి గుర్తుగా ఇచ్చింది. తిరిగి వెళ్లే ముందు రావణుని శక్తిని పరీక్షించాలని హనుమంతుడు అశోకవనాన్ని ధ్వంసం చేశాడు. రావణుడు పంపిన కింకరులను, అక్షకుమారుడిని సంహరించాడు. ఇంద్రజిత్తు బ్రహ్మాస్త్రంతో హనుమంతుడిని బంధించి రావణుని సభకు తీసుకువెళ్లాడు. అక్కడ హనుమంతుడు రావణుడికి హితబోధ చేస్తూ, సీతను అప్పగించి ప్రాణాలు దక్కించుకోమన్నాడు.

ఆగ్రహించిన రావణుడు హనుమంతుని తోకకు నిప్పు పెట్టమని ఆజ్ఞాపించాడు. హనుమంతుడు ఆ మంటలతోనే లంకానగరమంతటా ఎగిరి లంకను దహనం చేశాడు. అనంతరం సముద్రంలో తోకను ఆర్పేసి, మళ్ళీ ఆకాశ మార్గాన వానర సైన్యం వద్దకు చేరుకున్నాడు. "చూశాను సీతమ్మను" అని చెప్పి అందరిలో ఉత్సాహం నింపాడు. వారు కిష్కింధకు వెళ్లి మధువనాన్ని ధ్వంసం చేసి విజయోత్సవం జరుపుకున్నారు. హనుమంతుడు రాముని వద్దకు వెళ్లి చూడామణిని అందించి సీతమ్మ క్షేమ సమాచారాన్ని వివరించాడు. రాముడు హనుమంతుని కౌగిలించుకుని తన కృతజ్ఞతను చాటుకున్నాడు.

సుందరకాండ హనుమంతుని కార్యదక్షతకు, సీతమ్మ పతివ్రతా శక్తికి నిదర్శనం. ఇది భక్తులకు కొంగుబంగారం వంటిది. హనుమంతుడు రామలక్ష్మణుల మధ్య అనుసంధానకర్తగా వ్యవహరించి, రామాయణ కథను విజయపథం వైపు నడిపించాడు.

6. యుద్ధకాండ

సీతమ్మ జాడ తెలిశాక రాముడు వానర సైన్యంతో సముద్ర తీరానికి చేరుకున్నాడు. ఇక్కడ లంకలో విభీషణుడు తన అన్న రావణుడికి సీతను అప్పగించమని హితవు పలికాడు. రావణుడు అతడిని అవమానించి వెళ్లగొట్టగా, విభీషణుడు రాముని శరణు వేడాడు. రాముడు శరణాగత రక్షణ ధర్మాన్ని పాటిస్తూ విభీషణుడిని ఆదరించాడు. సముద్రుడిని ప్రార్థించి నలుడు, నీలుడు అనే వానర శిల్పుల సహాయంతో సముద్రంపై వారధి నిర్మించారు. వానర సైన్యం లంకను ముట్టడించింది. యుద్ధం ప్రారంభమైంది. మొదటి రోజు యుద్ధంలో రావణుడు ఓడిపోగా, రాముడు దయతో "ఈ రోజుకు వెళ్ళి రేపు రా" అని పంపాడు.

రావణుడు తన తమ్ముడైన కుంభకర్ణుడిని నిద్ర లేపి యుద్ధానికి పంపాడు. రాముడు కుంభకర్ణుడిని సంహరించాడు. అనంతరం ఇంద్రజిత్తు తన మాయా యుద్ధంతో రామలక్ష్మణులను నాగపాశంతో బంధించగా, గరుత్మంతుడు వచ్చి వారిని రక్షించాడు. రెండోసారి ఇంద్రజిత్తు ప్రయోగించిన అస్త్రాల వల్ల వానర సైన్యం మూర్ఛపోగా, హనుమంతుడు హిమాలయాల నుండి సంజీవని పర్వతాన్ని తెచ్చి అందరినీ బతికించాడు. చివరకు లక్ష్మణుడు ఇంద్రజిత్తును సంహరించాడు. పుత్రులను, సోదరులను కోల్పోయిన రావణుడు స్వయంగా యుద్ధరంగంలోకి దూకాడు. రాముడు - రావణుల మధ్య ఘోరమైన యుద్ధం జరిగింది. దేవేంద్రుడు రాముడికి తన రథాన్ని, సారథి మాతలిని పంపాడు. రాముడు అగస్త్యుడు ఉపదేశించిన 'ఆదిత్య హృదయం' పఠించి, బ్రహ్మాస్త్రంతో రావణుని సంహరించాడు.

రావణ వధతో రాక్షస పాలన అంతమైంది. రాముడు విభీషణుడిని లంకకు రాజుగా పట్టాభిషిక్తుడిని చేశాడు. సీతమ్మ అగ్ని ప్రవేశం చేసి తన పవిత్రతను నిరూపించుకోగా రాముడు ఆమెను స్వీకరించాడు. పుష్పక విమానంలో వానర సైన్యం, విభీషణుడితో కలిసి రాముడు అయోధ్యకు బయలుదేరాడు. దారిలో భరద్వాజ ఆశ్రమంలో ఆగి హనుమంతుడిని భరతుని వద్దకు పంపి తన రాకను తెలియజేశాడు. అయోధ్యలో భరతుడు రాముడికి ఘనస్వాగతం పలికాడు. వశిష్ఠ మహర్షి చేతుల మీదుగా శ్రీరాముడికి వైభవంగా పట్టాభిషేకం జరిగింది. రాముడు తన వెంట వచ్చిన వారికి బహుమతులు ఇచ్చి పంపాడు. రాముని పాలనలో ప్రజలు సుఖసంతోషాలతో ఉండగా 'రామరాజ్యం' విలసిల్లింది.

యుద్ధకాండ ధర్మరక్షణే పరమావధి అని నిరూపిస్తుంది. విభీషణుని పాత్ర ద్వారా 'న్యాయం వైపు నిలబడటం' యొక్క ప్రాముఖ్యత తెలుస్తుంది. రామాయణ గాథ లోకకల్యాణంతో ముగుస్తుంది.

సృజనాత్మక అంశాలు

1. సంభాషణా రచన (Conversation Writing)

సంభాషణ అంటే ఇద్దరు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ వ్యక్తుల మధ్య జరిగే భావ వినిమయం. ఇది ఉపన్యాసంలా కాకుండా సహజంగా ఉండాలి.

నియమాలు:

• పాత్రల మధ్య సంభాషణలు సందర్భోచితంగా ఉండాలి.

• భాష సరళంగా, పాత్రల స్వభావానికి అనుగుణంగా ఉండాలి.

• కనీసం 10-12 వాక్యాలు (ఒక్కో పాత్రకు 5-6 చొప్పున) ఉండాలి.

ఉదాహరణ: 'కొత్తబాట' పాఠం ఆధారంగా, గ్రామంలో జరిగిన మార్పుల గురించి ఒక అన్నయ్య, చెల్లెలు మధ్య సంభాషణ. 

అన్నయ్య: ఏమ్మా! చాలా రోజుల తర్వాత ఊరికి వచ్చావు కదా, మన ఊరు ఎలా అనిపిస్తోంది? 

చెల్లెలు: అన్నయ్యా! ఊరు గుర్తుపట్టలేనంతగా మారిపోయింది. అప్పట్లో మట్టి రోడ్లు ఉండేవి, ఇప్పుడు సిమెంటు రోడ్లు వచ్చాయి. 

అన్నయ్య: అవును, మన ఊరి ప్రజల శ్రమ వృథా పోలేదు. అందరూ ఏకతాటిపై నిలబడటం వల్లే ఇది సాధ్యమైంది. 

చెల్లెలు: బడి కూడా చాలా బాగుంది అన్నయ్యా! పిల్లలందరూ ఉత్సాహంగా వెళ్తున్నారు. 

అన్నయ్య: ఇదే నిజమైన అభివృద్ధి. పాత తరం అనుభవాలు, కొత్త తరం ఆలోచనలు కలిస్తేనే ఇలాంటి మార్పు వస్తుంది.

2. లేఖారచన (Letter Writing)

లిఖిత పూర్వకమైన భావ వ్యక్తీకరణే లేఖ. ఇందులో వ్యక్తిగత లేఖలు మరియు అధికారిక లేఖలు అని రెండు రకాలు ఉంటాయి.

నియమాలు:

• కుడి వైపు పైభాగంలో స్థలం, తేదీ ఉండాలి.
• ఎడమ వైపు సంబోధన ఉండాలి (ఉదా: ప్రియమైన మిత్రుడికి, పూజ్యులైన తండ్రిగారికి, గౌరవనీయులైన అధికారులకు).
• లేఖ మధ్యలో ప్రధాన విషయం (Body) స్పష్టంగా ఉండాలి.
• చివరన ముగింపు (సంతకం) మరియు చిరునామా రాయాలి.

ఉదాహరణ: మాతృభాష ప్రాముఖ్యతను వివరిస్తూ మిత్రుడికి లేఖ. 

హైదరాబాద్, 

02-03-2026. 

ప్రియమైన మిత్రుడు రవికి, 

నీ స్నేహితుడు కిరణ్ రాస్తున్నది. 

నేను ఇక్కడ క్షేమం, నీవు కూడా అక్కడ క్షేమంగా ఉన్నావని ఆశిస్తున్నాను. 

      ఈ లేఖ ద్వారా నీకు మన మాతృభాష తెలుగు గొప్పతనాన్ని తెలియజేయాలనుకుంటున్నాను. "ఎవరి భాష వాళ్లకు వినసొంపు" అన్నట్లు మన అమ్మ భాషలో ఉన్న తియ్యదనం మరే భాషలోనూ ఉండదు. మనం ఎన్ని భాషలు నేర్చుకున్నా, మన భావాలను తెలుగులో వ్యక్తీకరించినప్పుడు కలిగే తృప్తి వేరు. కాబట్టి మనమందరం తెలుగును గౌరవిద్దాం, భావి తరాలకు అందిద్దాం. 

     నీ అభిప్రాయం తెలుపుతూ త్వరగా ఉత్తరం రాయి. 

ఇట్లు,
నీ ప్రియ మిత్రుడు, 
xxxxxxxxxxxx

To

మాసు కిరణ్,

H. No: 2-81

గ్రా & మం :  పరకాల - 506164

 జిల్లా: హనుమకొండ .

3. ఇంటర్వ్యూ ప్రశ్నావళి (Interview Questionnaire)

ప్రముఖ వ్యక్తుల నుండి సమాచారాన్ని రాబట్టడానికి ఉపయోగించే పద్ధతి ఇది. పరీక్షలో కవిని లేదా సామాజిక కార్యకర్తను ఇంటర్వ్యూ చేయడానికి 10-15 ప్రశ్నలు సిద్ధం చేయమంటారు.

నియమాలు:

• ప్రశ్నలు నేరుగా, ఆసక్తికరంగా ఉండాలి.

• ప్రారంభంలో గౌరవపూర్వక స్వాగతం, చివరలో ధన్యవాదాలు ఉండాలి.

• విజయం వెనుక ఉన్న శ్రమ, స్ఫూర్తిని అడిగే ప్రశ్నలు ఉండాలి.

ఉదాహరణ: 'భాగ్యోదయం' పాఠం ఆధారంగా భాగ్యరెడ్డి వర్మను ఇంటర్వ్యూ చేయడానికి ప్రశ్నావళి.

1. నమస్కారం సార్! దళితుల అభ్యున్నతి కోసం మీరు చేస్తున్న కృషికి స్ఫూర్తి ఎవరు?

2. ఆ కాలంలో సామాజిక వివక్షను ఎదుర్కోవడం మీకు ఎంత కష్టమనిపించింది?

3. మీరు స్థాపించిన 'జగన్మిత్ర మండలి' ప్రధాన లక్ష్యాలేమిటి?

4. విద్య ద్వారానే సామాజిక మార్పు సాధ్యమని మీరు ఎందుకు భావించారు?

5. అంటరాని వర్గాల పిల్లల కోసం మీరు పాఠశాలలు ఏర్పాటు చేయడంలో ఎదురైన సవాళ్లేమిటి?

6. 'ఆది హిందూ' పదం వెనుక ఉన్న అంతరార్థం ఏమిటి?

7. నేటి యువతకు మీరు ఇచ్చే సందేశం ఏమిటి సార్?

4. కరపత్రం (Pamphlet)

ఏదైనా ఒక అంశంపై ప్రజలకు అవగాహన కల్పించడానికి లేదా ఒక వాదనను వినిపించడానికి కరపత్రాన్ని ఉపయోగిస్తారు.

నియమాలు:

• పైభాగంలో ఆకర్షణీయమైన శీర్షిక ఉండాలి.

• విషయం పాయింట్ల రూపంలో ఉంటే ఆకట్టుకుంటుంది.

• భాష ఉత్తేజితంగా ఉండాలి.

• చివరన ప్రచురణకర్త వివరాలు ఉండాలి.

ఉదాహరణ: 'పర్యావరణ పరిరక్షణ' పై అవగాహన కల్పించే కరపత్రం. పర్యావరణాన్ని రక్షిద్దాం - జీవకోటిని కాపాడుకుందాం! ప్రకృతి మనకు ప్రాణాధారం. మన స్వార్థం కోసం చెట్లను నరికితే మనకు గాలి, నీరు దొరకవు.

• ప్రతి ఒక్కరూ ఒక మొక్కను నాటండి - దానిని ప్రాణంలా కాపాడండి.

• ప్లాస్టిక్ వాడకాన్ని నియంత్రించండి - భూమిని కలుషితం చేయకండి.

• నీటిని వృథా చేయకండి - భావి తరాలకు జీవనాధారాన్ని మిగిల్చండి. ప్రకృతిని ప్రేమిద్దాం.. కాలుష్యాన్ని పారద్రోలుదాం! ఇట్లు, గ్రామ పర్యావరణ పరిరక్షణ కమిటీ.

5. సన్మాన పత్రం (Citation/Felicitation Letter)

గొప్ప వ్యక్తుల సేవలను గుర్తిస్తూ వారిని సన్మానించే సమయంలో చదివి వినిపించేదే సన్మాన పత్రం.

నియమాలు:

• గౌరవప్రదమైన సంబోధన ఉండాలి.

• ఆ వ్యక్తి చేసిన విశేష కృషిని ప్రశంసిస్తూ వాక్యాలు ఉండాలి.

• వారి ప్రతిభను ఆవిష్కరించే విధంగా పదజాలం ఉండాలి.

ఉదాహరణ: డాక్టర్ సామల సదాశివ గారికి సన్మాన పత్రం. గౌరవనీయులు, సాహితీ మూర్తి డాక్టర్ సామల సదాశివ గారికి.. అయ్యా! మీ 'యాది' మమ్మల్ని అలరించడమే కాకుండా, మా భాషా మూలాలను వెతుక్కునేలా చేసింది. తెలుగు, ఉర్దూ, హిందీ భాషల్లో మీకున్న పాండిత్యం అమోఘం. ప్రాంతీయ భాషా సౌందర్యాన్ని ప్రజలకు పరిచయం చేయడంలో మీరు చేసిన కృషి చిరస్మరణీయం. ఒక గొప్ప ఉపాధ్యాయుడిగా, అంతకంటే గొప్ప రచయితగా మీరు సమాజానికి అందించిన సేవలను గుర్తిస్తూ ఈ సన్మాన పత్రాన్ని సమర్పిస్తున్నాము. మీ కలం మరింత కాలం సాగి, మరిన్ని అద్భుత రచనలు అందించాలని కోరుకుంటున్నాము. ఇట్లు, సాహితీ ప్రేమికులు.

6. వ్యాసం (Essay Writing)

ఒక అంశాన్ని ఉపోద్ఘాతం, విషయ వివరణ, ముగింపు అనే మూడు భాగాల్లో రాయాలి.

ఉదాహరణ: 'తెలంగాణ వైభవం' పై వ్యాసం. 

ఉపోద్ఘాతం: తెలంగాణ రాష్ట్రం చారిత్రక, సాంస్కృతిక వారసత్వానికి పుట్టినిల్లు. ఎందరో వీరుల పోరాట ఫలితం ఈ రాష్ట్రం. 

విషయ వివరణ: తెలంగాణలో కాకతీయుల శిల్పకళ, గొలుసుకట్టు చెరువులు, వీర తెలంగాణ పోరాట పటిమ ఎంతో గొప్పవి. 'తెలగాణమ్మున గడ్డిపోచయును సంధించెన్ కృపాణమ్ము' అన్న దాశరథి మాటలు ఈ నేల వీరత్వానికి నిదర్శనం. మన పండుగలు బతుకమ్మ, బోనాలు మన సంస్కృతికి ప్రతిబింబాలు. 

ముగింపు: మన సంస్కృతిని కాపాడుకుంటూ, బంగారు తెలంగాణ నిర్మాణంలో భాగస్వాములం కావాలి.

7. నినాదాలు మరియు సూక్తులు (Slogans and Quotations)

సూటిగా, ప్రాసతో ఉండి అందరికీ గుర్తుండిపోయేలా ఉండాలి.

ఉదాహరణలు:

• చదువు: "అక్షరం - ఒక ఆయుధం", "చదువుకో - బాగుపడు".

• నీరు: "నీటి బొట్టు - జీవన మెట్టు", "నీటిని ఆదా చేయండి - ప్రాణాన్ని నిలపండి".

• తెలంగాణ: "నీళ్లు - నిధులు - నియామకాలు".

• సూక్తి: "మాటకు ప్రాణము సత్యము", "పుత్రోత్సాహము తండ్రికి పుత్రుడు జన్మించినపుడే పుట్టదు".

Dowload here